Хабар бүхэндэ, майн эхеэр, мэдэхэ аяншалагшад Буряадай Мухар-Шэбэрэй аймаг руу тэгүүлдэг заншалтай. Ушарынь гэбэл, байгаалиин хүшөө болохо Мэргэдэй хэрэм гэдэг түүхэтэ хабсагайһаа Түгнын голой дайдын, абрикосай шугын сэсэглэхые ажаглан хужарлаха хүсэлһөө.
Жэлэй оройдоол нэгэ долоон хоногто - абрикосай сэсэглэхэ хаһада – эндэ аяншалагшад имагтал суглардаг.
Гансал абрикос шугыһаа энэ газар зониие һонирхуулна бэшэ. XII — XIII зуунай эхиндэ мүнөөнэй Буряад уласай урдуурхи дэбисхэр дээрэ Түбэй Азиин эгээл хүсэ шадалтай уладуудай нэгэн болохо Мэргэд улас түрэ түбхинэһэн байгаа. Хаанайнь ордон бууса Хёлго, Сэлэнгэ хоёрой хоорондуур, энэ багта оршодог байһан гэхэ. Мэргэд гээшэ үни урдаһаа хүршэ монголнуудтай үһөөтэй һэн. Тэдэнэй али нэгэ аха захатан Чингисхаанай дуратай үхин һамга олзолжо хулууһан гэжэ домог түүхэдэ үлэһэн. Удангүй хатуу харюу бууба. Чингисхаанай сэрэг Хёлго голоор зубшан добтолжо, мэргэдые оро һэегүй һүнөөбэ.
Шуһата зэбүүн тэрэ үеын гэршэ – гансал эдэ хабсагайнууд. Мэргэдэй хэрэм - гээшэ хадаа Түгын голой дайдын баруун хойто хизаарта, Буряадай Мухар-Шэбэрэй, Тарбагатайн, Сэлэнгын аймагуудай хилын ойро оршодог.
Монгол Ехэ улас байгуулхатай, сэрэгэйнь булимтархы түүхэтэй нягта холбоотой нүгөө хүшөө гээ һаа, Түгнын голоор оршоһон Абрикос шугы мүн. Энэмнай «Түгнын бахананууд» гэгдэдэг хабсагайнуудай хормойдо урган һалбардаг. Түгнын бахананууд - Сагаан Дабаан шэлэ шадар, Соолго тосхонһоо 15 модо шахуу газарта, Түгнэ , Хёлго голнуудай уулзуурай оршондо байдаг юм. Шэлэ гээ һаа шэлбэһэтэ ойгоор хушаатай, хаа яндаа набшаһатай модон ушаржа магад - уляаһан ба хуһан ааб даа. Ан амитан гээ һаа - мануул миисэгэй, араата, заряа, һолонго, гүрбэл могой. Зариманиинь Улаан Дэбтэртэ ороһонш байха. Эндэхи газар нютаг зондо сээртэй, мүргэлтэй гэжэ тоотой.
Үни заяанда үнгэрһэн үйлэ ушарнуудай сараа мүрнүүд мүнөөш болотор обёорогдодог. 800-аад жэлэй саана хүршын хамаг уласуудые сошоон айлгаһан, хожомоо эзэмдэнш абаһан монгол сэрэгэй түүхэ эгээл энэ газарһаа эхилһэн гэхэ. Чингис хаан гэжэ алдарһан Түмүүжэн хүбүүнэй байгуулһан Ехэ Монгол Улас тухай дуулаагүй хүн үгы ёһотой. Тэрээн дотор Буряадайш газарта ажаһууһан арадууд: монгол, татар, мэргэд, хэрээд, найман, хэргэз болон бусад оруулагдаа бэлэй.
