������� Orphus
Подробности

Буряад Уласай хэлэнэй оршуулгын гүрэнэй албан мүнөө юу хэдэг бэ


Общество 30 ноября 2021 г., 12:17

Байгша оной август соо «РЦ «Бэлиг»гэһэн ГБУ-гай хэлэнэй оршуулгын  гүрэнэй албан жэлтэй болоо. Мүнөө тэрэ юун хэдэг бэ, оршуулга хэжэ үгэхын түлөө хэн хандадаг бэ ба алдуутайгааршье һаа, буряадаар хэлэхэ ба бэшэхэ оролдолго юундэ хэрэгтэй бэ гэжэ ИА Восток-Телеинформдо гүрэнэй албанай хүтэлбэрилэгшэ Дыжид Мархадаева болон юрэнхы мэргэжэлтэн Цырегма Сампилова  хөөрэжэ үгэбэ.

Энэ жэл Буряад Уласта буряад хэлэ мүнөө сагай оршон нүхэсэлдэ тааруулха талаар шэнэ алхам хэгдээ. Шэнэ үгэнүүдэй, ойлгосонуудай, улас түрын болон хуули зүйн томьёоной томо бэшэ толи хэгдээ. Толи удхаараа хэдэн блогуудһаа бүридэнэ, тэрээн соо  ажамидаралай бүхы таланууд ороо, тэрэ тоодо  хүнүүдэй ехэ һонирходог юрын үгэнүүдэй нэгэ бүлэг бии. Дыжид Мархадаевагай хэлэһэнэй ёһоор, буряад хэлэндэ мартагдаһан ба хэрэглэгдэхэеэ болиһонолон юумэнэй нэрэнүүд бии. Жэшээнь,  хэдэн жэл соо “республика” гэжэ үгын буряад аналогынь бии, тэрэнь 2016 ондо Буряад Уласай Болбосоролой ба эрдэм ухаанай яаманай захиралтаар хэрэглээндэ оруулагдаа һэн. Ородоор хэлэгдэдэг юрын үгэнүүд олон байна, тэдэнэр булта өөрын нэрэтэй. Жэшээнь, «электрочайник» – «сахилгаангүсэ», «электроплита» – «сахилгааншэрэм», «позница» – «буузынтогоон».

Хуулинууд болон хаягууд

Албанай ажалай гол шэглэл болбол хуулинуудые болон хуули ёһоной шиидхэбэринүүдые оршуулга болоно. Энэ болбол Буряад Уласай засагай газарай,  толгойлогшын тогтоолнууд болон зарлигууд, Арадай Хуралда абтаһан хуулинууд болон бусад юм. Мархадаевагай хэлэһээр, һарада 300 хуудаһан хүрэтэр оршуулха бологдодог ба тэндэнь шэнэ нэрэ томьёонууд олоор дайралдадаг.

– Энэ ехэ орёо ажал, юундэб гэхэдэ хуулиин удха бидэ алдаха ёһогүйбди. Юрэнхы дээрэнь хэлэхэ болоо һаа, бидэ Шагдаровай толёор хүдэлнэбди, үшөө сахим ород­-монгол толи бии юм, - гэжэ Мархадаева хэлэнэ. Монгол ба буряад хэлэнүүд бултанай мэдэһээр, нэгэ эхи үндэһэнэй, тиимэһээ бидэ зарим нэрэ томьёонуудые монголһоо хэрэглэнэбди. Ёһоороо болбол бидэ бултыень буряадшалха һананабди, тиигэжэ онлайн-толи гаргажа, тэрэниие албан ёһоор баталһанай удаа бултанай хэрэглэхэ аргатай болгохо зорилготойбди. Бидэ мүнөө түрүүшын хубииень хээд байнабди, тэрээн соомнай 400 үгэ ороно – тэрэ толи Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай сайтда хүнэй харахын тула оруулатай байна, тэндэ тэрэ толитой танилсажа, манай дурадхаһан үгэнүүдтэ өөһэдынгөө ажаглалта хэжэ болохо юм.

Гүрэнэй оршуулгын албанай ажалай үшөө нэгэ шэглэлынь гэхэдэ – хаягуудые оршуулга юм. Тиимэ оршуулгануудые гүрэнэй болон муниципальна эмхи зургаануудта түлбэригүй хэжэ үгэнэбди. Тэдэнэр олонхи ушарта туһа хүргэхын тула бидэндэ хандадаг.

– Манай яаманууд, тэдэнэй албан мэдэлэй эмхи зургаанууд – һургуулинууд, хүүгэдэй сэсэрлигүүд, соёлой, ниигэмэй хангамжын эмхи зургаанууд... Һургуулинууд хаягуудаа хоёр хэлэн дээрэ үнинэй хэдэг болонхой, зарим эмхи зургаанууд энэ ажалые һаял хэжэ эхилээ.  Юрэнхы дээрээ һүүлэй үедэ Буряад Уласта, Улаан-Үдэдэ буряад хэлэн дээрэ дэлгүүрнүүдэй, худалдаанай түбүүдэй хаягууд бии боложо эхилээ. Олонхиниинь энээниие өөһэдөө хэнэ, гэбэшье 2020 онтой сасуулхада, бидэндэ хандалгануудай тоо ехэ болоо.

Жэшээнь, Угсаата зүйн музейтэй хамта ажал хэгдэнэ, тэдэнэр өөһэдынгөө хаягуудые, аншлагуудые болон экспонадуудай тайлбаринуудые буряад болон англи хэлэн дээрэ оршуулха үүсхэл гаргаа. Заказнигууд, заповеднигууд болон бусад – ганса Буряад Уласта бэшэ, иимэ ажалые ябуулжа эхилээ. Тиин, оршуулгын албанда  Эрхүү можын Усть-Ордын буряадай тойрогой Оһын аймагай захиргаан хандаһан байна – мүнөө тэндэ соёлой бүхы эмхи зургаануудай хаягууд хоёр хэлэн дээрэ, буряад ба ород хэлээр бэшээтэй байна. Аягүй ушарнуудшье дайралдадаг. Оршуулгын албан жэлһээ үлүү хүдэлжэ байна, харин  буряад хэлэн дээрэ хаягуудаа зарим компанинууд урид эхилһэн байна. Тиихэдэ һурахашье албан газар үгы байгаа, шадаха соогоо оршуулаа – жэшээнь, таниха хүнүүдтөө хандадаг байгаа.

– Цырегма Сампилова иигэжэ хэлэнэ, нэгэ үедэ би ниитын сүлжээнэй группа соо алдуутай хаягуудай гэрэл зурагуудые эльгээжэ байхыень гуйһан байгааб, тэндэнь энеэдэһэ хүрэмэ гэрэл зурагууд байгаа һэн даа.

Үнэхөөрөөшье, буруу оршуулгатай гаршагуудые мүнөөшье хаража болохо гэжэ Мархадаеа хэлэнэ, зүгөөр энэ гайхаха юумэн бэшэ.

– Энэ мүнөөнэй хэлэнэй байдал гэршэлнэ. Мүнөө зүбөөр бэшэхэ хүнүүдые олохонь орёо байна. Тиимэһээ бидэ тэрэ алдуунуудай түлөө зэмэлхэ ямаршье эрхэгүйбди. Гэбэшье бидэ бүхы юумэ нэгэ доро оршуулжа үрдихэгүй байнабди, - гэжэ тэрэ ойлгуулаа. – Тиимэһээ али болохо үүсхэлнүүдые бидэ дэмжэнэбди. Алдуутайгааршье һаа, буряадаар хэлэхэ ба бэшэхэ гэжэ оролдожо байһаниинь ехэ һайшаалтай. Энэ юу хэлэнэб гэхэдэ, хэлэн амиды байна ба хүн тэрэниие хэрэглэнэ гээшэ.

Ород Уласай хүүгэдтэ буряадай уран зохёолшодой номууд

Гүрэнэй оршуулгын албанай ажал гансата хуулинууд ба хаягууд бэшэ юм ааб даа. Эндэ уран зохёолнууд оршуулагдана. Жэшээнь, буряад уг гарбалтай монголой уран зохёолшодой номууд – тэдэнэр булта Монголдо, Үбэр Монголдо байдаг ба бэшэдэг, зүгөөр тэдэнэй бүтээлнүүд Буряад Уласта ехэ һонирхол татадаг. Харин нёдондо жэл Ород Уласай Гэгээрэлэй яаманһаа ехэ һонин  захил ороо юм һэн гэжэ Дыжид Мархадаева хэлэнэ: хүүгэдэй буряад уран зохёолшодой номуудые ород хэлэндэ оршуулхыень гуйһан байна.

– Бидэнэр ехэ ажал хэжэ, буряад хэлэнэй багшанартай хэлсэжэ, шэнжэлэгшэдтэй хамта эгээ һонирхолтой номуудые шэлэжэ абаабди, тиигэжэ буряадай уран зохёолшодой хүүгэдэй зохёолнууд Ород Уласай бүхы хүүгэдтэ һонирхолтой байха бэзэ, - гэжэ Дыжид Мархадаева хэлэнэ.

Мүнөө дээрээ оршуулгын албанда 9 хүн хүдэлнэ,  хоёрынь уран һайханай оршуулга хэнэ, бусадынь албан ёһоной документнүүдые оршуулна. Гол ехэнхидээ эдэнэр булта өөһэдын ажалай хажуугаар эндэ хүдэлнэ – эдэнэр уран зохёолшод, багшанар, сэтгүүлшэд. Энэ албанда залуушуулай ерээ һаань ехэл һайн байгаа, зүгөөр буряад бэшэгэй хэлэ һайн мэдэдэг залуушуулые олохо гээшэ ехэ орёо, тиихэдэ иимэ ехэ ажалай ашаалал ддажа гараха ба ажал хэхэнь ехэ хүндэ, - гэжэ оршуулгын албанай юрэнхы мэргэжэлтэн Цырегма Сампилова хэлэнэ.

Залуушуулай дунда оршуулагшадые олохонь юундэ тиимэ хүндэб гэһэн асуудалда оршуулгын албанда хэдэн шалтагаан хэлэнэ.

– Буряад хэлээрээ дуугарагты гэжэ мүнөө хэлэнэ, - гээд Дыжид Мархадаева хэлэжэ эхилнэ, – харин олонхи түрэлхид өөһэдөө ород хэлэтэйнүүд, тэдэнэй хүүгэдтэ хэлэнэй оршон үгы байна. Энэнь совет үеын хойшолон, тэрэ үедэ буряад хэлэ заалга хоригдоһоной шалтагаан. Нэгэ сагтабуряад хэлэнэй факультедтэ үсөөхэн оюутад болоһон байна. Мүнөө дээрээ байдал яһала ондоо болоно, зүгөөр энэ асуудалые түргэн гэгшын шиидхэхэ аргагүй. Хэрбээ бидэ үнэхөөрөө буряад хэлэ хамгаалха гэбэл, хүүгэдэй сэсэрлигүүдһээ болон һургуулинуудһаа эхилхэ ёһотойбди. Буряад хэлэ долоон хоногто нэгэ саг үзэхэ бэшэ, харин ород хэлэнтэй адли зааха хэрэгтэй. Һүүлэй үедэ залуушуул ба ондоошье наһанай хүнүүд буряад хэлэ үзэхэ гэжэ оролдожо байһаниинь һайшаалтай. Энэнь бидэндэ найдал түрүүлнэ.

Марина Денисова, Восток-Телеинформ. 

Заметили опечатку? Выделите ошибку и нажмите Ctrl+Enter.

Поделиться
Поделиться
Отправить
Поделиться
Поделиться
Отправить
Поделиться

Комментарии к новости

В связи с ужесточением требований, связанных со сбором и хранением персональных данных, мы отказались от размещения комментариев на нашем сайте. Если вы желаете высказаться по тому или иному информационному поводу, предлагаем сделать репост публикации в любую сеть и оставить там свой комментарий на личной странице. Сбор персональных данных на этом сайте не осуществляется.

Другие подробности

16 ноября 2026

Беспилотные автобусы, ИИ, туризм: чем журналистов из Бурятии удивили в Китае

Делегация журналистов из Бурятии вошла в состав международной медиапоездки «Свидетели новой эпохи Китая». Представители СМИ из Китая и разных регионов России посетили четыре города: Маньчжурию, Чифэн, Пекин и Циндао. За недельный пресс-тур журналисты протестировали работу беспилотных автобусов, увидели институт робототехники, китайский институт русского языка и другие любопытные объекты. Подробности - в материале Восток-Телеинформ.

11 ноября 2026

Ученые будут контролировать разработку Ошурковского месторождения в Бурятии

Изучение стратегически важного месторождения апатитов, способного изменить ландшафт отечественного рынка минеральных удобрений, будет вестись не просто под надзором государственных органов, а под научным контролем Российской академии наук.

31 октября 2026

Оплатить счета онлайн: жителям Бурятии рассказали о доступных способах проверки начислений за вывоз мусора

Жители Бурятии могут самостоятельно проверить сумму задолженности за жилищно-коммунальные услуги и внести оплату онлайн. Для этого не обязательно посещать офисы или искать ближайший пункт приёма платежей — воспользоваться сервисом можно в любое удобное время с компьютера или мобильного телефона.

27 октября 2026

«Связь поколений: как работает исторический музей в Чифэне

Журналисты из Бурятии посетили исторический музей города Чифэн в Китае. Посещение культурно-исторического объекта состоялось в рамках пресс-тура. В международной миссии приняли участие 14 журналистов из разных регионов России, а также 7 представителей СМИ из Китая, пишет Восток-Телеинформ.

22 октября 2026

Сагаалган-2027: астрологические прогнозы, буддийские традиции и правила встречи года Огненной Овцы

В череде зимних праздников, когда вся страна готовится к встрече Нового года в ночь с 31 декабря на 1 января, для миллионов жителей России, исповедующих буддизм, и просто почитателей восточной культуры наступает время особого, сакрального торжества. Речь идет о Сагаалгане — празднике Белого месяца, который знаменует собой начало нового годового цикла по лунному календарю.

Лента новостей
18.11.2026

Сотрудники Госавтоинспекции контролируют безопасность на дорогах Бурятии

17:47

Сергей Лазарев представил в Улан-Удэ сотое шоу «Шоумен»

17:44

Россия и Китай запускают совместные научные проекты в сфере финтеха

17:30

В Бурятии за год число имущественных краж снизилось на 5%

17:15

В Улан-Удэ проверили уборку снега у ТРЦ «Еврозона»

17:08

В Бурятии директора стройфирмы обвиняют в организации незаконной миграции

17:05

На полигоне в Бурятии военнослужащие отработали уничтожение бронетехники

16:59

В Бурятии 74 родителей привлекли к ответственности за ненадлежащий уход за детьми

16:43

В Улан-Удэ в декабре будут бороться с «ледяными шишками»

16:29

В Бурятии браконьеры выловили омуль на 12,5 миллионов рублей

16:23

Замдиректора ИСЗФ СО РАН отправили под стражу по делу о взятке Луковникову

16:05

Прокурор Бурятии встретится с участниками СВО

15:39

В Улан-Удэ в ДТП с маршруткой пострадали четыре человека

15:36

Бурятия примет всероссийские соревнования по женской вольной борьбе

15:30

В Бурятии более 3 тысяч пешеходов оштрафовали за переход дороги вне «зебры»

15:23

В Буряад театре поставили спектакль по буддийскому рассказу Льва Толстого

15:16

В Улан-Удэ водитель на «зебре» сбил женщину

14:42

Житель Бурятии нашел «легкий» заработок и стал фигурантом уголовного дела

14:37

Семья из университета Бурятии поборется за премию «Время молодых»

14:32

В Улан-Удэ на особо тяжёлых подъёмах работают тягачи

14:27

Непогода в Бурятии задержится

14:23

В Бурятии с начала 2026 года водители насмерть сбили 18 пешеходов

14:18

ВТБ: в российской экономике есть перспективные инвестиционные проекты во всех отраслях

13:33

Воспитанник «Кванториума РЖД» стал призером международного фестиваля «Хайтек.Юниоры»

12:43

Боец СВО из Бурятии отмечен медалями за успехи в радиоэлектронной борьбе

12:30

Директор Дома культуры из Бурятии стала призёром премии «Человек труда»

11:56

В Улан-Удэ студент вынес из спортивного магазина одежду и выбросил её

11:51

В Улан-Удэ росгвардейцы задержали иностранца-нарушителя

11:44

В Улан-Удэ наградили победителей конкурсов по бурятскому языку

11:31

Анастасия Байс рассказала о пятой победе на Первенстве мира по муайтай

11:13

Глава Следкома России взял на контроль ремонт дома инвалидов-колясочников в Улан-Удэ

11:00

В Бурятии рассказали о ситуации на перевалах после снегопада

10:58

В Бурятии ветераны СВО смогут проверить свои силы в гонке на сапбордах

10:52

Снегопад осложнил ситуацию на дорогах Улан-Удэ

10:21

Бухгалтер администрации района Бурятии присвоила 350 тысяч рублей и скрылась за рубежом

10:07

В Бурятии наградят 50 матерей

10:00

В колонии Бурятии прошёл турнир по силовому экстриму среди осуждённых

09:54

Култукский тракт перекрыли из-за снегопада

09:47

Юные операторы дронов из Бурятии выступят на чемпионате России в Москве

09:43

«Мне не фиолетово»: Улан-Удэ окрасился в фиолетовый цвет в поддержку недоношенных детей

09:30

Приставы Бурятии отправили бойцам на СВО 33 конфискованных автомобиля

09:21

Улан-удэнец хотел пригласить девушку в театр, но она оказалась мошенницей

09:12

«Прорыв»: проект Бурятии вышел в финал конференции по искусственному интеллекту

07:00

Зурхай: какие дела даруют сегодня удачу

06:00

17.11.2026

Организатор смертельного тура на Байкале предстанет перед судом

17:13

Лекцию о карме прочитают в Буряад театре

16:29

В Бурятии будут судить мужчину, застрелившего соседей

16:16

В большинстве районов в Бурятии завтра снег, потеплеет до +1

15:52

Мама трех дочек открыла выездной клининг в Хоринском районе

14:42

Главе Бурятии показали виртуальные тренажеры для будущих военных

14:37

76% жителей Улан-Удэ за то, чтобы долгую дорогу на работу компенсировать или считать рабочим временем

14:18

В Улан-Удэ взялись за проблему пробок в сотых кварталах

14:06

В Улан-Удэ начались курсы повышения квалификации для управленцев

14:02

На климатической конференции ООН представят доклад о Байкале

13:14

Учительница с золотым сердцем: улан-удэнка отметила 101-летие

12:48

Уполномоченный помогла уволиться военному из Бурятии

12:42

Жительница Улан-Удэ разгромила кафе из-за долгого ожидания заказа

12:27

Военнослужащий из Бурятии представлен к Георгиевскому кресту IV степени

12:06

Алексей Цыденов встретился с курсантами Центра «ВОИН»

12:01

В Бурятии мужчина пытался с помощью спортивного арбалета перекинуть посылку в колонию

11:59