Погода

В Улан-Удэ сегодня до 10 мороза, отмечается Международный день поддержки жертв преступлений

Отопительный сезон

ТГК-14: Отопительный сезон в Улан-Удэ проходит напряженно, но без сбоев

Выборы в Бурятии

В Бурятии в аппарате уполномоченного по правам человека открыли «горячую линию» по выборам

Будь бдителен

Вахтовик из Бурятии приговорен к 10 годам тюрьмы за убийство пенсионерки, у которой снимал комнату

Новости Азии

В Забкрае житель Китая пытался провезти домой желчь медведя

Новости на бурятском языке

В Улан-Удэ презентовали мультфильм на бурятском языке

Парламентское обозрение

«Живой» документ»: В Бурятии обсудили 24-летие Конституции республики

Новости на бурятском языке | Главное

Байһан хэлэеэ алдангүй, ерээдүйнгөө үетэндэ дамжуулха шухала

Новости на бурятском языке 14 Ноября 2013 г., 10:11

Ноябриин 9-10-да Ивалгын дасанда үнгэрһэн “Ерээдүй сагай буряад хэлэнэй урасхал” гэһэн уласхоорондын хуралдаанда Буряад Республикын, Эрхүү можын, За­байкалиин хизаарай, Монголой, Хитадай Дотор Монголой буряад угсаатанай түлөөлэгшэд – дүн хамта 500-гаад хүн сугларжа, буряад хэлэеэ яажа хосоролһоо абархаб, ямар аргаар саашань хүгжөөжэ, ерээдүйн үеынхидтэ дамжуул­хаб гэһэн асуудалнуудта харюу олохоёо оролдоо.

Арадай Хуралай депута­дууд, һуралсалай болон со­ёлой яамануудай, нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зур­гаануудай түлөөлэгшэд, эр­дэмтэд, багшанар, соёлой хүдэлмэрилэгшэд, тамиршад – булта һанамжануудаараа хубаалдажа, ехэл шанга, ха­туу хөөрэлдөөн болоо гэжэ тэмдэглэлтэй. Арсалдахашье, бэе бэеэ гэмнэхэшье ушар­нууд дайралдаа. Теэд зан­шалта ёһоороо бэе бэедээ үнэгэн малгай үмэдхүүлээд, үреэлнүүдээрээ андалдаад, гоё гоогоор, хооһоор шашаад тараагүймнай юунһээшье үлүү гэжэ һанагдана. Мүн тиихэдэ бу­ряад арадайнгаа түлөө сагаага­араа оролдожо ябадаг Бандида хамба лама Дамба Аюшеевэй, лама санаартанай иимэ хэмжээ ябуулга эмхидхэжэ, энэ хэрэгтэ хам оролсоһониинь дамжаггүй.

Түрүүшын үдэртэ пленарна зүблөөндэ 350 шахуу хүн хаба­адаа. Буддын шажанай дээдэ һургуулиин шойрын танхим соо олоор сугларһан хүн зоной урда нэн түрүүн хамба лама Дамба Аюшеев үгэ абажа хэлэхэдээ, буряадаараал хөөрэлдэжэ, бэе бэеэ хүлеэсэтэйгээр шагнахые уряалаа. “Сэлэнгын, Зэдын, Ху­рамхаанай, Эрхүүгэй, али Хори­ин гүт – булта бэе бэеэ багтаажа үзэгты. Алишье нютаг хэлэмнай үлүү бэшэ. Өөрынгөө унаган хэ­лэн дээрэ хэлэгты”, - гэжэ тэрэ тон зүб дурадхаа. Тиин буряад хэлэнһээ халташье һаа хадуу­ралга тэрэ дороо хоригдододог байжа, энэ үдэр нютаг хэлэнүүд яһала олоор зэдэлээ. Россиин Гүрэнэй Дүүмын депутат Ми­хаил Слипенчукшье буряад угсаатаниие хүндэлжэ, түрэл хэлэн дээрэмнай хандалга бэшэг эльгээһэн байна. “Бүхэли ара­дуудай, гүрэнүүдэй үгы болон хосоролго хэлэеэл алдаһанһаа эхилдэг гэжэ дэлхэйн түүхэ гэр­шэлнэ... Буряад хэлэ һэргээхэ, хүгжөөхэ хэрэгтэ түлхисэ боло­хо хуулинууд абтана. Гэбэшье эдэ хэмжээнүүд багадана гэжэ һайн ойлгонобди. Тиимэһээ энэ хуралдаан үрэ дүнтэй байха, за­сагай болон ниитын газарнуудта зохистой хэмжээ ябуулгануудые үнгэргэхэ дурадхалнууд орохо байха гэжэ найданаб”, - гэжэ бэшэг соонь хэлэгдэнэ.

Буряад хэлэ һэргээхэ, хүгжөөхэ талаар ямар дурад­халнууд орооб гэхэдэ, ехэн­хидээ хэлэгдэжэл байдаг арга хэмжээнүүд нэрлэгдээ: гэр бүлэдөө заабол буряадаар хөөрэлдэхэ, буряад хэлэ за­алгые хүүгэдэй сэсэрлигүүдһээ эхилхэ, буряад FM-радио байгу­улха, телевидени болон радио­до буряад дамжуулгануудай саг ехэ болгохо, номуудые олоор хэблэхэ, буряад хэлэн дээрэ мультфильмүүдые олошору­улха, залуушуулай һонирхохо хэмжээ ябуулгануудые эмхид­хэхэ, һуралсалай методико һайжаруулха...

Зүгөөр бүгэдын һанамжаар, тон шухалань – Буряадай үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-ин­тернат шэнги һургуулинуудые, буряад хэлэ шудалалгатай болон буряад ёһо соо хүмүүжүүлгэтэй хүүгэдэй сэсэрлигүүдые нээхэ хэрэгтэй. Лицей-интернадай директор Баир Жалсановай онсолон тэмдэглэһээр, илангаяа хүүгэдэй сэсэрлигүүдтэ анхарал хандуулагдаха болоно. “Олонхи гэртэхин хүдөөһөө буряад хэлэ­тэй хүүгэдээ Улаан-Үдэ дахуул­жа ерээд, сэсэрлигтэ үгэһэмнай, оройдоол хоёр жэлэй туршада ород болошоо гэжэ хэлэдэг. Ии­хэдээ үхибүүд һургуулида оро­тороо, түрэл хэлэеэ алдана гээ­шэ. Иимэ ушарта сэсэрлигүүдтэ заабол буряад хэлэ нэбтэрүүлхэ шухала”, - гэжэ тэрэ тэмдэглээ.

Горитой нүлөө үзүүлхэ үшөө нэгэ эрилтэ - яб-таб бай­са бэшэгдэһэн, зүрилдөөтэ асуудалнуудгүй хуули хэрэгтэй болоно. Ямаршье сагуудта буря­ад арадайнгаа түлөө оролдожо ябаһан зоной нэгэн болохо Ген­надий Манжуевай онсолһоор, мүнөөл хууляар хараалаагүй һаа, юуншье бүтэхэгүй. Хэлэеэ һэргээхын тула нэн түрүүн хуу­ли, удаань мүнгэн хэрэгтэй.

Республикын Һуралсалай болон эрдэм ухаанай яаманай зүгһөө үгэ хэлэһэн Баир Ши­раповай онсолһоор, мүнөө буряад хэлэ заалгын асуудал хэдэн хуулиин зүрилдөөнһөө боложо, өөрын эрхээр заагдаха байдалда оронхой. Жэшээнь, Россиин арадуудай хэлэнүүд тухай хуулиин ёһоор, буряад хэлэн ород хэлэнэй заалгада һаад ушаруулха ёһогүй хадаа тулгардана. Гадна гүрэн до­тор нэбтэрүүлэгдэжэ байһан шэнэ һуралсалай стандартну­удтай холбоотой бэрхэшээлнүүд баһа бии. Тиимэһээ хамагые тэнсүүлхэнь бэрхэтэйшэг. Ре­спубликын эрдэм һуралсал тухай хуулиин гурбадахияа бусаагдаад байһанииньшье энээниие гэршэлнэ.

Соёлой яаманай зүгһөө Жанна Дымчикова иигэ­жэ мэдүүлээ: “Буряад хэлэ хүгжөөлгын программа абтаха­даа, тон түрүүн 400-гаад мил­лион түхэриг хараалагдаа һэн. Зүгөөр тэрэ мүнгэмнай хасагда-хасагдаһаар, 30-аад милли­он болоод, һаяхан бүришье үгтэхэеэ болёо гэжэ дуулдаһан аад, мүнөө дахин үгтэхэ хэбэр­тэй болонхой хаш. Энэ про­грамма тон хэрэгтэй. Тэрэнэй хэмжээндэ яһала ажал ябуулаг­даа. Хэдэн номууд гараа, Буряад драмын театрай зүжэгүүдтэ ор­шуулганууд хэгдэнэ, хуушанай сэтгүүлнүүд номой санда элек­трон хэлбэридэ оруулагдаа, бу­ряад хэлэн дээрэ сайтнууд хэг­дэнэ… Хэлэеэ хадагалха гэбэл, нэн түрүүн хүн бүхэмнай (ямар­шье нютагай байг – хамаагүй) өөрынхеэрээ эшэнгүй дуугардаг болохо ёһотой. Намһаа урид һанамжануудаараа хубаалдаһан зоной хэлэһэн дээрэ нэмэбэл, буряад хэлэндэ, соёлдо хабаа­тай мэргэжэлтэдые урмашуулха, шэнэ үгэнүүдэй толи гаргаха, хэмжээ ябуулгануудые хоёр хэлэн дээрэ хүтэлбэрилхэ”.

Хуралдаанда үгэ хэлэгшэдые шагнажа байхадаа, хүдөөһөө ахижа ерэһэн наһатай зоной түлөө үнэнхэ зүрхэнһөө баяр­лааб. Тэдэ тушаалаа алдахаяа айха бэшэ хадаа, сэхэ руунь лэ буудаад һуугаа. Юундэ буряад хэлэн иимэ шахардуу байдалда орооб, хэлэеэ хүгжөөхын тула юун хэрэгтэйб – үнэн дээрээ эдэ бүгэдэ асуудалнуудта ха­рюунууд бултанда мэдээжэ ха юм. Эндэ гансал буряадууд өөһэдөө гэмтэй бэшэ. Тиимэһээ түрэл нютагтаа, түүхэтэ газар дайда дээрээ ажаһууһан бидэ­нэй хэлэеэ һэргээхэ, хүгжөөхэ хэрэгтэ нэгэшье һаад дайрал­даха, ямаршье хуули дабаан болохо ёһогүй гэжэ һанагдана. Гэбэшье тиигэхэ гэхэдэмнай, тиимэ байна ха юм, иигэхэ­еэ һанахадамнай, иимэ бай­нал гэжэ бэеэ үмөөрэнгүй, нэн түрүүн өөһэдөөл орол­дохо ёһотойбди: гэр бүлэдөө хүүгэдээрээ заабол буряадаар хөөрэлдэжэ, түрэл хэлэндэнь дадхааха шухала.

“Буряад хэлэ хэншье хориногүй. Гол хуули соо бэшэг­дэнхэй. Амяараа хуули абтан­хай. Гүрэнэй программа бии. Теэд буряад хэлэн хүгжэнэгүй, – гэжэ Арадай Хуралай депу­тат Цыденжап Батуев хэ­лээ. – Буряад хэлэ хүгжөөлгын программаар үгтэһэн мүнгэн гүйсэд ашаглагданагүй, жэлэй эсэстэ хэрэглэгдэнгүй үлэшэнэ. Хэрэггүй мүнгэн хасагдангүй яахаб? Жажалаад үгэхэдэ, зал­гижа шадахагүй байнабди. Мүнөөдэр эндэ байһан дүрбэн депутадай зүгһөө хэлэнэб – мүнгэ хараалхаяа оролдо­хобди, зүгөөр тэрэнииемнай ашаглыт даа”.

Улаан-Үдын Захиргаанай За­луушуулай хэрэгүүдэй талаар управлениин дарга Эрдэни Дымчиков үгэ хэлэхэдээ, за­луушуул түрэл хэлэеэ үзэхэ ду­ратай гэжэ тэмдэглээ. Тиимэһээ тэрэ хэдэн хүнтэй хамтаржа, буряад хэлэ хүгжөөлгын “Най­дал” гэжэ жаса нээхэ хүсэлөө, мүн Дээдэ-Онгостойдо дасанай хажууда тусхай түб барижа, залуушуулые буддын шажа­най һургаалтай танилсуулха, буряад хэлэ зааха түсэбөө мэдүүлээ.

Хамба лама Дамба Аюшеев ниитэ буряад хэлэн сонгоол нютаг хэлэн дээрэ үндэһэлхэ ёһотой гэжэ үнинэй хэлэдэ­гынь мэдээжэ. Хори нютаг хэлэн мүнөөнэй түргэн урас­халтай сагта тааранагүй, дан ута, унжагар гэжэ тоолодог. Эндэ тиимэ асуудал табигда­ашье һаа, булюу ехэнхи зон худхажа хуймажа эхилээ һаа, байһан хэлэеэ алдажархи­хабди гэжэ бодоно. Тиимэһээ мүнөөнэйнгөө буряад хэлые бусад нютаг хэлэнүүдээр ба­яжуулжа, дэлгэрүүлжэ, урга­жа ябаһан үедөө дамжуулха шухала. Хаанашье суглараад, хоорондоо хэлсэхэ, тон зүбөөр бэе бэеэ ойлголсохо хэлэмнай литературна хэлэн болоно гэжэ бүгэдэ зүбшөөгөө, сообщает Издательский дом Буряад Унэн.

Заметили опечатку, выделите и нажмите Ctrl-Enter

Комментарии к новости

Оставить комментарий к новости

Отзывы проверяются модератором, пишите культурно

Другие новости

22 Ноября 2017 г.

Улаан-Үдэдэ Байгалай ажахы хангалгын хуралдаан түсгэсэбэ

Байгалай ажахы хангалгын хуралдаан Улаан-Үдэдэ ажалаа эсэслэбэ. Дүн согсолгын дансадань орон можын болоод Улаан-Үдэ хотын хүгжэлтэ нүлөөлхэ ажахы хангаха оньһон аргануудые зохёон ашаглаха боломжонууд бүридхэгдэһэн байна. Дүн согсолгын суглаан дээрэ орон нютагай толгойлогшо Алексей Цыденов хабаадагшадта баяраа мэдүүлээ.

22 Ноября 2017 г.

Зоной квартира соогоо хүлдэхэ туйлдаа хүрэһэн Северобайкальскын гулваае һуралсалһаань дуудахые Алексей Цыденов захирба

Северобайкальскын хүтэлбэрилхы зургаанай ажалые тулюур гэжэ Буряадай Толгойлогшо Алексей Цыденов сэгнэбэ. «Энэ ушараар шэрүүн шиидхэбэри абтахал байха, -  гээд тэрэ согсолоод, нютагай гулваа Константин Горюновые һургуулиһаань дуудахые захирба. – Хотынгоо хүндүүлхэй байдал усадхаг», - гээд нэмэжэ хэлээ.

13 Ноября 2017 г.

Буряад уласта Шэнэ Уоян хүрэтэр ошодог харгын үшөө нэгэ зай ашаглалгада тушаагдахань

«Улаан-Үдэ – Турунтаево – Хурамхаан - Шэнэ Уоян» гэһэн улас можын зэргэтэ авто-харгы Байгалай эрьедэ оршодог Максимиха һуурин хүрэтэр хүрэбэ. Ноябриин 17-до энэ харгын 215-һаа 230 км болотор зай нээгдэхэнь, гээд Буряад Уласай Толгойлогшын болон Засагай Газарай хэблэлэй албан дуулгаба.

13 Ноября 2017 г.

Буряад уласта түрүү түсэлнүүдэй урилдаан соносхогдобо

Буряад Уласай Үйлэдбэриин болон худалдаа наймаанай яаман «Эрхим түрүү түсэл» гэһэн урилдаа соносхобо. Тэндэ улас нютагай түрүү арга нүхэсэлнүүдые ажалдаа хэрэглэдэг бүлгэм хамтаралнууд хабаадаха аргатай, гээд Буряад Уласай Толгойлогшын болон Засагай Газарай хэблэлэй албан дуулгана.

13 Ноября 2017 г.

Буряад Уласта харгы заһабарилгада үшөө 400 сая түхэриг нэмэжэ болохо

Буряад Уласай Засагай Газар «Аюулгүй, шанар һайтай харгынууд» гэһэн хүтэлбэр программа бэелүүлхэ хүсэлтэйгөөр Ородой Холбооной Тээбэриин яаманда мүнгэ гаргашалхыень тусхай хандалга эльгээһэн байгаа. Тэрэнь одоол зүбшөөгдэжэ, 2018 ондо Буряадай харгынуудые заһабарилгада дүн хамта 1,8 миллиард мүнгэн һомологдохо болобо. Тэрэнэй тэн хахад гүрэн түрын һанһаа дамжуулагдаха.

Лента новостей
22.02.2018

15:03 Общество

Бурят – монгольский зурхай с 22 по 27 февраля: благоприятные дни для стрижки

13:33 Политика и власть

Сенаторы Совфеда приняли участие в социальном форуме «Будущее» в Бурятии

13:21 Экономика, бизнес

В Бурятии общественное движение проверит молоко на качество

12:23 Политика и власть

Школьники и студенты Забайкалья смогут ездить в пригородных поездах за полцены

11:45 Политика и власть

В Забайкальском крае законодатели ищут управу на буйных соседей и шумные мероприятия

11:21 Происшествия

Житель Бурятии с ножом накинулся на юного борца, который его одолел

11:16 Политика и власть

Законопроекты о поддержке семей с детьми приняты в Иркутской области

11:12 Политика и власть

Депутаты Народного Хурала Бурятии обсудили реализацию программы капитального ремонта многоквартирных домов

10:51 Политика и власть

В Бурятии в аппарате уполномоченного по правам человека открыли «горячую линию» по выборам

10:40 Происшествия

21 человек погиб в пожарах в Улан-Удэ за год

10:40 Культура

Русский драмтеатр Улан-Удэ предлагает посмотреть спектакли всей семьей

10:26 Происшествия

Вахтовик из Бурятии приговорен к 10 годам тюрьмы за убийство пенсионерки, у которой снимал комнату

09:32 Происшествия

В Улан-Удэ обокрал врача, пока тот осматривал пациента

09:21 Происшествия

В Улан-Удэ бомж украл у студента ноутбук

09:16 Культура

Русский драмтеатр в Улан-Удэ к юбилею Островского представит спектакль «Волки и овцы»

09:11 Политика и власть

В Иркутской области депутаты настаивают на комплексном подходе к решению вопросов пожарной безопасности

08:57 Политика и власть

«Живой» документ»: В Бурятии обсудили 24-летие Конституции республики

08:32 Происшествия

В Улан-Удэ обокрали магазин «пафосных» унтов

08:18 Происшествия

В Окинском районе перевернулся КАМАЗ, пассажир госпитализирован

07:51 Общество

Росгвардейцы Улан-Удэ взяли шефство над школой-интернатом

07:23 Общество

Житель Улан-Удэ задержан с синтетическими наркотиками, приобретенными через Интернет

06:38 Спорт

Прибайкальский район Бурятии завоевал кубок главы по ГТО

06:21 Экономика, бизнес

Бурятия договорились с Ростелекомом специальном высокоскоростном тарифе для школ

06:07 Культура

Бурятские артисты выступят с легендой японского театра

06:05 Экономика, бизнес

В Бурятии для горняков СУЭК открыли новую поликлинику

05:40 Политика и власть

В Бурятии назначили заместителя министра промышленности и торговли

05:31 Город

В Улан-Удэ озаботились внешним видом улиц

05:14 Политика и власть

Общественника Эрдэни Дымчикова назначили заместителем министра спорта Бурятии

05:07 Город

В Улан-Удэ в апреле начнется реконструкция железнодорожного вокзала

05:05 Происшествия

Свыше 600 нарушений ПДД зарегистрировано за сутки в Бурятии

«« Февраль 2018 »»
Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
 
 
 
23
24
25
26
27
28
 
 
 
 

Дамбаев Жаргал Гомбоевич

24.12 14:43

Всегда надо поддерживать талантливых !
Только они двигают науку и необходимо финансовую поддержку.
Надеюсь, Хурал догадается!

С Уважением  профессор  Дамбаев Ж.Г.
                                            (СПГГУ)

В Бурятии наградили победителей школьной олимпиады по математике

Усы Пескова

22.12 09:37

Вот это даа.... На электрический стул его срочно!!!!!

Житель Улан-Удэ украл из кассы аптеки 300 рублей

Светлана

22.12 00:03

Я  очень рада,что вышел в финал Андрей Цыдендамбаев.

Андрей Цыдендамбаев из Улан-Удэ растрогал Владимира Соловьева на шоу талантов

Лена

15.12 14:24

ООО, ничего себе как здорово - Шерлок Холмс на бурятских инструментах! круто!

Музыканты театра «Байкал» исполнили главную тему из «Шерлока Холмса»

Система Orphus